- اهميت و نقش ورزش در تسريع روند يادگيري
هر دانشآموزي بارها
و بارها در سالنهاي ورزشي ديوار حياط و راهروي مدارس، انواع رسانههاي گروهي،
كتابها و نشريات با عباراتي «عقل سالم در بدن سالم است» مواجه ميشود. با اين حال
عده كمي از نوجوانان و جوانان حقيقت و معناي اصلي اين جمله را عملاً در زندگي خود
به كار ميگيرند و اغلب آنها در برنامههاي روزانه درس و ورزش را همراه هم تنظيم
نميكنند.
خانم صابره شوكتي،
مربي ورزش يكي از دبيرستانهاي تهران در اين زمينه ميگويد: متأسفانه در كشور ما
درس و ورزش به ندرت با يكديگر توأم ميشوند. اغلب آنها كه به پرورش نيروي بدني خود
همت گماشتهاند از پرداختن به قدرت فكري خويش غافلند و بيشتر دانشآموزان مستعد و
پرتلاش نيز كه مدام به مطالعه و كار فكري مشغولند از نظر بدني در حد بسيار ضعيفي
قرار دارند كه اين خود نيمي از تلاش شبانهروزي آنها را هدر
ميدهد.
سلولهاي مغزي براي
فعاليت خود به 25 درصد از كل انرژي مورد استفاده بدن نياز دارند. آيا اين انرژي
تنها به وسيله تغذيه و استراحت- به صورتي كه در بين دانشآموزان رايج است- تأمين
ميشود؟
خانم نرگس سماوات،
كارشناس در زمينه زيستشناسي و تغذيه در توضيح اين مطلب ميگويد: غذا خوردن با عجله
شايع بين دانشآموزان بدون تحرك جسمي لازم، حتي اگر با استراحت كافي هم همراه باشد
نميتواند تأثير كاملي در رساندن ماده و انرژي مورد نياز بدن داشته باشد. در صورت
نبودن برنامهريزي صحيح براي انجام حركات ورزشي روزانه، مغز انرژي كافي در اختيار
ندارد زيرا تلاشي براي به جريان انداختن و تنظيم و گستردن انرژي به تناسب نياز هر
قسمت از بدن- خصوصاً مغز- صورت نگرفته است.
علاوهبر اين
كمتحركي و رخوت جسمي از آن، تأثير مستقيم بر روي روح و روان و اعصاب دارد و ذهن را
نيز به سمت خستگي و ناتواني هدايت ميكند كه نتيجه همه اينها بالقوه ماندن بسياري
از قابليتهاي ذهني و استعدادهاي محصلان در يادگيري است.
اغلب اوقات
دانشآموزان خمود و بيحوصله و با اكراه به سوي انبوه كتابهايشان ميروند و سعي
ميكنند خلل هميشگي ناشي از عدم تحرك بدني را با فشار آوردن بيمورد به ذهن و انواع
و اقسام روشهاي يادگيري جبران كنند در حالي كه راه بسيار سادهتر و سالمتري مانند
ورزش ميتوانند علاوهبر سلامت، نشاط و افزايش فعاليت ذهني، شور و اشتياق آنان را
نسبت به درس خواندن تضمين كند. براي اينكه مغز به خوبي از عهده يادگيري و حفظ مطالب
درسي برآيد، علاوهبر رساندن مواد غذايي و انرژي كافي بايد از خوني پاك و غني از
اكسيژن تغذيه شود.
بدين منظور بايد
ششها كاملاً از هوا پر و خالي شوند بنابراين دانشآموزان بايد ريههاي خود را نيز
نيرومند كنند و اين كار نيز به وسيله ورزش ميسر است. هر حركت ورزشي خواص و نتايج
خاص خود را دارد و اينگونه نيست كه ورزش فقط ماهيچهها را قوي كند. معلمين ورزش در
مدارس بايد خواص هر حركت را نيز به محصلين خود آموزش دهند تا آنها با آگاهي كامل از
نتايج سودمند ورزش بهرهمند شوند. در ضمن براي رساندن اكسيژن كافي به سلولهاي مغزي
دانشآموزان بايد ياد بگيرند كه صحيح و اصولي تنفس كنند و با عادت دادن ششها به
نحوه مطلوب بازده تنفسي خود را افزايش دهند.
ورزش نخستين پرونده
احساسات و ادراكات آدمي است. دانش و زيبايي در تندرستي است و تندرستي حقيقي به
وسيله ورزش و گردش و غذاي سالم، مقوي و منظم حاصل ميشود. ورزش خون را به نسبت به
تمام اعضاي بدن به عضلات دست و پا و گردن و كمر به خصوص اعصاب ميرساند و در تمام
بدن خون را به جريان درميآورد.
برخي از دانشآموزان
ممكن است ديرتر يا زودتر از دو ماه به ورزش صبحگاهي عادت نمايند و بالاخره اين
اقدام مفيد عادت و طبيعت ثانوي آنان خواهد شد. ورزشي كه دختران مينمايند نبايد
ورزشهاي سنگين قهرماني باشد بلكه آنان بايد در مدرسه بيشتر تنيس روي ميز و
بازيهاي توپدار مثل واليبال و بسكتبال و ورزشهاي سبك ديگر نمايند و با اسبابهاي
ورزشي سنگين مانند هالتر و دمبل كار نداشته باشند.
بنابراين بهتر آن
است كه محصلان خود به فكر تنظيم فعاليتهاي ذهني و جسمي خويش باشند و با تصميمگيري
و به كار بستن اراده، روي آوردن به ورزش و توأم كردن آن با تحصيل از سنگيني بار
مشكلاتي كه بر روح و ذهنشان انباشتهاند بكاهند و به تجربه عيني دريابند كه در صورت
هماهنگ كردن اين دو با صرف همان وقت و همان كار ذهني در عرصه يادگيري به نتايجي چند
برابر مطلوبتر از قبل دست خواهند يافت و در نهايت با ذهني بازتر و بسيار راحتتر
از استعدادهاي خود بهرهبرداري خواهند كرد.
- فعاليتهاي
جسماني و افزايش عملكرد تحصيلي
براي رشد كاركردهاي
مغزي، فعاليت جسماني بسيار حائز اهميت است. فعاليتهايي چون دويدن، پريدن، جهيدن،
شنا كردن سبب تقويت عقدههاي پايه، مخچه و جسم پينهاي ميشود. ورزش و تمرين بدني،
اكسيژن زيادي را به مغز ميرساند و بر ميزان ارتباط بين نروني ميافزايد. يادگيري
از طريق پيادهروي، حركات كششي و ساير فعاليتهاي جسماني ارتقاء يافته و تقويت
ميگردد. (جنسن 1998)
يافتههاي يك پژوهش
علوم تربيتي حاكي از آن است كه ورزش عملكرد تحصيلي دانشآموزان را افزايش ميدهد.
با توجه دقيقتر به نتايج تحقيق ميتوان نتيجه گرفت كه صرف وقت بيشتر براي ورزش نه
تنها هيچگونه اثر سويي بر عملكرد تحصيلي و هوش نداشته است، بلكه در بيشتر موارد
باعث عملكرد تحصيلي بهتر دانشآموزان نيز شده است.
- جايگاه تربيت
بدني دوره ابتدايي در جهان معاصر
بايد دانست كه تربيت
بدني در مدارس ابتدايي مفهوم بازي به شكل آزاد يا حكم ساعت تنفس بين دو كلاس را
ندارد. كلاس درس تربيت بدني، حكم آزمايشگاهي را دارد كه در طي آن، كودك با وظيفه
مهم فراگيري حركت و يادگيري از طريق حركت درگير ميشود. شادي، تنوع و سرگرمي محصول
فرعي يك درس تربيت بدني خوب است. معناي واژه تعليم و تربيت هدايت به جلو است. تربيت
بدني آن جز از فرآيند تعليم و تربيت است كه در آن هم تربيت بدن و هم تربيت از طريق
بدن، مطرح است.
- اهداف درس
تربيت بدني
در برنامهي درسي
تربيت بدني، جهتگيري اساسي ياددهي- يادگيري، كسب و حفظ سلامتي براي دانشآموزان
است. برنامه درسي تربيت بدني به دانشآموزان آگاهيهاي لازم را جهت حفظ سلامت خود
در آينده، بدون كمك ديگران، بدهد. از جمله اين آگاهيها انجام صحيح حركات پايه-
يعني راه رفتن، دويدن، پريدن، با پرش رفتن، با جهش رفتن، ... منتقل شود. از جمله
اهداف ديگر تربيت بدني آمادگي جسماني دانشآموزان همچون استقامت عمومي انعطافپذيري
و قدرت ميباشد كه در سلامت جسمي و حركتي فرد عامل تعيين ميباشد. هدف سوم تربيت
بدني ارتباط تنگاتنگ بين ورزش و تغذيه ميشود. دانشآموزان با زمان دقيق صرف غذا،
نقش آب و مايعات آشنا خواهند شد. در كنار اين اهداف، هدفهاي اجتماعي، شناختي و
عاطفي و رواني به آساني در درس تربيت بدني به دست ميآيند.
- چرا بايد در
مدرسه ورزش كرد؟
از جمله دلايل مهم
ميتوان به ايجاد موارد زير اشاره كرد:
1- سلامت جسماني و
رواني دانشآموزان
2- رشد تكامل و
يادگيري حركتي مناسب با سن
3- تربيت فردي و
گروهي
4- پشتوانه قوي
براي ورزش قهرماني
5- عادت به ورزش
كردن
6- پيشگيري از
آلودگي دانشآموزان به عادت ناپسند و مضر در محيط زندگي
7- پر كردن اوقات
فراغت و لذت بردن
8- پي بردن به اهميت
نظم و سازماندهي در كلاس
9- داشتن نقش
توانبخشي
- اهميت تربيت
بدني در تعليم و تربيت كودكان
فعاليتهاي بدني و
ورزش علاوهبر تقويت قواي جسماني كه يك اصل مهم در ارتقاي بهداشت همگاني است بر رشد
قواي ذهني و رواني دانشآموزان نيز تأثير قابل ملاحظهاي دارد. تدوين يك برنامه
ورزشي مناسب در مدارس بسيار ضروري است. بايد به هدف تربيت بدني ارج نهيم و مسائل
كاربردي اين علم را در مدارس به اجرا درآوريم، تربيت بدني و ورزش ميتواند به موارد
زير كه اكثر دانشآموزان به آن مبتلا هستند بپردازد و آن را تا حدي رفع نمايد، حتي
پزشكان براي درمان بسياري از ناراحتيهاي جسماني به بيماران خود توجه ميكنند كه
ورزش و كارهاي اصلاحي جسمي كه جزء علوم تربيت بدني و ورزشي انجام
دهند.
اين موارد عبارتند
از:
1- برطرف نمودن ضعف
عضلاني
2- تقويت
انعطافپذيري عضلات
3- دادن نشاط
روحي
4- اجتماعي
نمودن
5- تقويت سيستم قلب
و عروق
6- تقويت حواس و
ذهن
7- تقويت عضلات جهت
جلوگيري از انحراف ستون فقرات
- ارتباط آموزش
حركات بدني با برنامههاي تربيت بدني مدارس
در آموزش حركات
تربيت بدني كودكان با چگونگي و چرايي حركات بدن خود آشنا ميشوند. از جمله اهداف
اساسي آموزش حركات، كمك به كودكان است تا از طريق الگوهاي حركتي فعال، به
تواناييهاي بدني خود پي ميبرند.
مهمترين كمك مربي
در برنامهريزي حركات بدني كودكان، آن است كه كودك اصول و مبناي حركات را ياد بگيرد
و در زمانهاي مختلف و در شكلهاي متفاوت آنها را اجرا كند و يا مسائل رقابتي را
براي كودكان ترتيب دهد و با ارائه تمرينهاي متناسب با قابليتها و سطح تواناييهاي
هر كودك خاص آنها را در حل مسائل، كمك كنند:
در واقع آموزش حركات
بدني در برنامههاي تربيت بدني نقش جايگزيني ندارد، بلكه ميتواند كاملكننده آن
باشد. براي مثال اگر كودكي در فعاليتهايي كه نياز به شروع و توقف كردن، چرخيدن و
حركت به طريقي خاص دارد، مشكل داشته باشد، فعاليتهاي حركتي ميتواند توانايي در
اين جهت بالا ببرد.برنامهريزي در جهت شكلدهي برنامههاي ورزشي- حركتي آموزش حركات
بدني و مورد علاقه كودكان نه تنها براي رشد همه جانبه بلكه براي كاهش رفتارهاي
تخريبي كودكان در مدرسه و محيطهاي ديگر نيز مؤثر است.
مهمترين كمك مربي در
برنامههاي حركات بدني كودكان ايجاد جوي است كه در آن كودك اصول حركات را ياد بگيرد
و فرصتهاي متنوع براي كاوش در شكلهاي مختلف حركات را پيدا كند. در موارد ايجاد
زمينهاي ورزشي در فضاي باز، اولاً بايد حداقل مساحت را نسبت به تعداد دانشآموزان
در نظر گرفت. ثانياً دقت شود كه سطح زمين صاف و بدون پستي و بلندي
باشد.
- ورزش و نقش
آن در سلامت روان
ناراحتيهاي جسماني،
اختلالات رواني را به همراه داشته و برعكس. نكته برجسته در تقويت قواي جسماني، حفظ
روان سالم ميباشد. پسراني كه از نظر قواي جسماني ضعيف ميباشند علاوهبر ضعف
جسماني داراي مشكلات رواني مانند احساس حقارت و عدم توانايي تطبيق خود با ديگران
ميباشند. دانشآموزان ورزشكار داراي صفات ممتاز رفتاري چون رهبري، تحركهاي
اجتماعي حس ارزشهاي فردي و اجتماعي، عدم شك و ترديد در خود عدم بهانهجويي و
نتيجتاً رشد اجتماعي بيشتر ميباشد.
تحقيقات بسياري نشان
داده است كه ورزش علاوهبر اينكه ابزار ارزشمندي براي حفظ سلامت جسماني است رابطه
نزديكي با سلامت رواني و به ويژه پيشگيري از بروز ناهنجاريهاي رواني دارد. ورزش از
اضطراب و افسردگي ميكاهد و اعتماد به نفس را افزايش ميدهد. ورزش به ويژه در سنين
كودكي و نوجواني مفر سالمي براي آزاد كردن انرژيهاي اندوخته شده است و اين خود
بسيار لذتبخش و آرامشدهنده است.
به گفته جامعهشناسي
Thomas Jeffrey كه
مطالعاتي پيرامون تأثير شركت جستن در فعاليتهاي ورزشي بر دانشآموزان مقاطع
ابتدايي و راهنمايي انجام داده است، جوانان، صرفنظر از نژاد و جنسيت آنها، از شركت
در برنامههاي ورزشي مناسب بهرهي زيادي ميبرند.
ارتباطهايي نيز
ميان شركت دختران در تيمهاي ورزشي در مقاطع راهنمايي و دبيرستان و موفقيت آنها در
زندگي حرفهاي كشف كرده كه به ارزشهاي كار تيمي، تعيين هدف و پاداش برتر بودن باز
ميگردد. در تارنماي بنياد ورزش زنان آمده، «تصادفي نيست كه 80 درصد از مديران زن
500 شركتي كه در فورچون آمدهاند، خود را به اين دليل كه در نوجواني در دنياي ورزش
بودهاند، دختراني شيطان و شلوغ معرفي كردهاند».
